5) การแลกเปลี่ยนเรียนรู้เกี่ยวกับเทคนิคการเพาะเลี้ยงผำและความเป็นไปได้ทางการตลาด เพื่อยกระดับการผลิตและจัดทำคู่มือการเพาะเลี้ยงที่เหมาะสมกับพื้นที่

กิจกรรมนี้มุ่งส่งเสริมการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และประสบการณ์ระหว่างเกษตรกร ผู้เชี่ยวชาญ และผู้ประกอบการ เพื่อพัฒนาการผลิตผำจากระดับกึ่งทดลองสู่การผลิตที่มีระบบและพร้อมเข้าสู่มาตรฐาน โดยครอบคลุมการคัดเลือกพันธุ์ การเตรียมบ่อและน้ำ การจัดการธาตุอาหาร การควบคุมสภาพแวดล้อม การเก็บเกี่ยว และการจัดการหลังการเก็บเกี่ยว พร้อมร่วมวิเคราะห์ปัญหาและข้อจำกัดของการผลิตในพื้นที่ เพื่อกำหนดแนวทางปรับปรุงที่เหมาะสมกับทรัพยากรและศักยภาพของเกษตรกร

ด้านการตลาด มุ่งแลกเปลี่ยนข้อมูลความต้องการของผู้ซื้อ รูปแบบผลิตภัณฑ์ คุณภาพที่ตลาดต้องการ ปริมาณและความสม่ำเสมอของผลผลิต ตลอดจนต้นทุน ราคา และช่องทางจำหน่าย เพื่อนำมาประเมินความเป็นไปได้ทางการตลาดและวางแผนการผลิตให้สอดคล้องกับความต้องการ ทั้งนี้ องค์ความรู้ที่ได้จะนำมาสังเคราะห์ร่วมกับข้อมูลการเพาะเลี้ยงจริง เพื่อจัดทำคู่มือการเลี้ยงผำที่เหมาะสมกับพื้นที่ ประกอบด้วยขั้นตอนปฏิบัติงาน การติดตามคุณภาพน้ำและผลผลิต แนวทางแก้ไขปัญหา และแบบบันทึกข้อมูล โดยนำคู่มือไปทดลองใช้และปรับปรุงก่อนขยายผล เพื่อให้เกษตรกรสามารถนำไปปฏิบัติได้อย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง

3) การขอรับการรับรองตามมาตรฐานสินค้าเกษตร เรื่อง การปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงที่ดีสำหรับฟาร์มผำเพื่อเป็นอาหาร (มกษ. 2512-2568) หรือ GAqP

กิจกรรมนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อยกระดับการผลิตผำให้มีคุณภาพและความปลอดภัย โดยมุ่งเตรียมความพร้อมของฟาร์มเพื่อขอรับการรับรองตามมาตรฐานสินค้าเกษตร เรื่อง การปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงที่ดีสำหรับฟาร์มผำเพื่อเป็นอาหาร (มกษ. 2512-2568) ครอบคลุมการประเมินสภาพการดำเนินงานเบื้องต้น การทบทวนแนวทางปฏิบัติในการเพาะเลี้ยงและเก็บเกี่ยว ตลอดจนการจัดเตรียมเอกสารและบันทึกข้อมูลที่เกี่ยวข้อง เพื่อใช้ประกอบการยื่นขอรับการรับรองและรองรับการตรวจประเมินจากหน่วยงานที่รับผิดชอบ

แนวทางการดำเนินงานประกอบด้วยการให้คำปรึกษาแก่ผู้ผลิต การตรวจสอบความพร้อมของพื้นที่และกระบวนการผลิต การปรับปรุงประเด็นที่ยังไม่สอดคล้องกับข้อกำหนด และการจัดระบบบันทึกข้อมูลให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ ทั้งนี้ การได้รับการรับรองขึ้นอยู่กับผลการตรวจประเมินและการพิจารณาของหน่วยรับรอง โดยคาดว่ากิจกรรมดังกล่าวจะช่วยให้ผู้ผลิตมีระบบจัดการฟาร์มที่ชัดเจน เพิ่มความเชื่อมั่นต่อคุณภาพผลผลิต และสนับสนุนโอกาสทางการตลาดในระยะต่อไป

4) การตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำเลี้ยงผำด้านโลหะหนักและเชื้อก่อโรค

กิจกรรมนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินความเสี่ยงจากการปนเปื้อนโลหะหนักและเชื้อก่อโรคในน้ำที่ใช้เพาะเลี้ยงผำ และนำข้อมูลมาใช้ประกอบการปรับปรุงการจัดการน้ำภายในฟาร์ม โดยวางแผนเก็บตัวอย่างน้ำจากแหล่งน้ำที่ใช้ในการผลิตและบ่อเพาะเลี้ยง กำหนดจุดเก็บตัวอย่างและรายการตรวจวิเคราะห์ให้เหมาะสมกับความเสี่ยงของพื้นที่ พร้อมประสานห้องปฏิบัติการเพื่อกำหนดวิธีเก็บรักษาและขนส่งตัวอย่างอย่างถูกต้อง

ผลการตรวจวิเคราะห์จะนำมาประเมินร่วมกับข้อมูลแหล่งน้ำ สภาพบ่อ และกระบวนการเพาะเลี้ยง เพื่อกำหนดมาตรการป้องกันและลดการปนเปื้อน เช่น การปรับปรุงระบบจัดการน้ำ การดูแลความสะอาดบ่อและอุปกรณ์ และการติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง พร้อมจัดเก็บรายงานผลตรวจเป็นหลักฐานประกอบการจัดการฟาร์มและการเตรียมขอรับการรับรอง ทั้งนี้ การสรุปคุณภาพน้ำและความจำเป็นในการปรับปรุงระบบจะพิจารณาจากผลตรวจจริง โดยผลตรวจน้ำเป็นข้อมูลประกอบการประเมินความเสี่ยงและไม่สามารถใช้แทนผลตรวจความปลอดภัยของผลผลิตผำได้โดยตรง

2) การถ่ายทอดองค์ความรู้การเตรียมความพร้อมสำหรับการยื่นขอการรับรองตามมาตรฐานสินค้าเกษตร เรื่อง การปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงที่ดีสำหรับฟาร์มผำเพื่อเป็นอาหาร (มกษ. 2512-2568) (GOOD AQUACULTURE PRACTICES FOR WOLFFIA FARMS FOR USE AS FOOD) หรือ GAqP และแบบฟอร์มบันทึกที่เกี่ยวข้อง    

มาตรฐานสินค้าเกษตร เรื่อง การปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงที่ดีสำหรับฟาร์มผำเพื่อเป็นอาหาร
(มกษ. 2512-2568)(GOOD AQUACULTURE PRACTICES FOR WOLFFIA FARMS FOR USE AS FOOD)หรือ GAqPครอบคลุมข้อกำหนดสำหรับฟาร์มผำ ตั้งแต่ขั้นตอนการเลือกสถานที่ตั้งฟาร์ม การเตรียมบ่อเพาะเลี้ยง น้ำที่ใช้ในฟาร์มสุขลักษณะภายในฟาร์มการจัดการการเพาะเลี้ยง ปุ๋ยและธาตุอาหารเสริม น้ำทิ้งและดินเลน การเก็บเกี่ยวและการปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว การเก็บรักษาและการปฏิบัติก่อนการขนส่ง ผู้ปฏิบัติงาน และการบันทึกข้อมูลและเอกสารหลักฐานเพื่อการตามสอบ เพื่อให้ได้ผำที่มีคุณภาพและปลอดภัยต่อผู้บริโภค รวมทั้งไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมโดยมีนิยามที่กำหนดภายใต้มาตรฐานฉบับนี้ ประกอบด้วย ผำ ฟาร์มผำ บ่อเพาะเลี้ยงผำอันตราย สารพิษตกค้างศัตรูพืช ปุ๋ย และข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง จำนวน 11 ข้อ ดังนี้

                   1. การเลือกสถานที่ตั้งฟาร์ม

                   2. การเตรียมบ่อเพาะเลี้ยง

                             2.1 การเตรียมบ่อดิน

                             2.2 การเตรียมบ่อประเภทอื่น ๆ ที่ไม่ใช่บ่อดิน

                   3. น้ำที่ใช้ในฟาร์ม

                   4. สุขลักษณะภายในฟาร์ม

                   5. การจัดการการเพาะเลี้ยง

                   6. ปุ๋ยและธาตุอาหารเสริม

                   7. น้ำทิ้งและดินเลน

                   8. การเก็บเกี่ยวและการปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว

                   9. การเก็บรักษาและการปฏิบัติก่อนการขนส่ง

                   10. ผู้ปฏิบัติงาน

                   11. การบันทึกข้อมูลและเอกสารหลักฐานเพื่อการตามสอบ   

ภาคผนวกข้อแนะนำในการปฏิบัติเพื่อให้ได้ผลิตผลผำที่มีคุณภาพ

                   1. ข้อแนะนำการเตรียมบ่อเพาะเลี้ยง

                   2. ข้อแนะนำการเตรียมน้ำและสภาวะแวดล้อมสำหรับการเพาะเลี้ยง

                             2.1 ก่อนนำน้ำจากภายนอกเข้ามาใช้ในฟาร์มควรตรวจสอบคุณภาพน้ำ

                             2.2 คุณภาพน้ำและสภาวะที่เหมาะสมในบ่อเลี้ยง

                   3. ข้อแนะนำระหว่างการเพาะเลี้ยง

                   4. ข้อแนะนำในการใช้ปุ๋ยและธาตุอาหารเสริม

                   5. ข้อแนะนำในการจัดการระหว่างการเก็บเกี่ยว     

2.1 องค์ความรู้ในการถ่ายทอดมาตรฐาน (GAqP)ผำในระดับฟาร์ม

     1) ความหมายและความสำคัญของ GAqP

     GAqP (Good Aquaculture Practices) คือ มาตรฐานการปฏิบัติที่ดีในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ/

พืชน้ำ เพื่อให้ได้ผลผลิตที่มีคุณภาพ ปลอดภัย และสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ สำหรับฟาร์มผำ มาตรฐานนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากผำเป็นอาหารฟังก์ชันที่อุดมไปด้วยโปรตีนและสารอาหารเป็นสินค้าที่มีศักยภาพการส่งออกไปตลาดสากลต้องมีระบบควบคุมคุณภาพตั้งแต่แหล่งน้ำ พื้นที่เพาะเลี้ยง การเก็บเกี่ยว ไปจนถึงการขนส่ง

   2) หลักการพื้นฐานของ GAqP ฟาร์มผำ

การนำมาตรฐาน GAqP มาประยุกต์ใช้ในระดับฟาร์มผำ จำเป็นต้องพิจารณาองค์ประกอบหลักดังนี้

   2.1) สถานที่ตั้งฟาร์ม

• อยู่ห่างจากแหล่งมลพิษ เช่น โรงงานอุตสาหกรรม ฟาร์มปศุสัตว์ขนาดใหญ่ หรือพื้นที่มีสารเคมีตกค้าง
• ต้องมีการจัดการพื้นที่ให้เป็นระบบ เช่น บ่อเลี้ยง ทางระบายน้ำ คูน้ำรอบฟาร์ม

   2.2)คุณภาพน้ำ

• ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) อยู่ในช่วง 5.5–7.5
• ความกระด้างต่ำกว่า 100 mg/L CaCO₃
• สารละลายรวม (TDS) ไม่เกิน 200 mg/L
• ต้องมีการตรวจสอบคุณภาพน้ำเป็นประจำ

   2.3)ระบบการเลี้ยงและการให้อาหาร

• ใช้น้ำหมุนเวียนร่วมกับระบบกรอง (Filter + HydroFlow หรือ UVC)
• ใช้สารอาหารอินทรีย์ เช่น น้ำหมักชีวภาพ หรือแร่ธาตุเสริม
• หลีกเลี่ยงการใช้สารเคมีสังเคราะห์

   2.4) การจัดการเก็บเกี่ยวและหลังการเก็บเกี่ยว

• เก็บเกี่ยวด้วยอุปกรณ์สะอาด
• มีขั้นตอนล้าง คัดแยก และบรรจุในสภาพแวดล้อมที่ถูกสุขลักษณะ
• ใช้บรรจุภัณฑ์ที่ปลอดภัยต่ออาหาร

3) มาตรการด้านความปลอดภัยและการตรวจสอบย้อนกลับ

    3.1) การบันทึกข้อมูล

• การบันทึกการใช้น้ำ/สารอาหาร
• การเก็บเกี่ยวและผลผลิตรายวัน
• บันทึกการตรวจสอบคุณภาพน้ำ
• การติดตามตรวจสอบย้อนกลับ
  • มีรหัสบ่อหรือรหัสล็อตผลิต
  • สามารถตรวจสอบแหล่งเพาะเลี้ยงไปจนถึงผู้บริโภค

   3.3) ความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงาน

• ใช้อุปกรณ์ป้องกัน (PPE)
• มีการอบรมการปฏิบัติตามมาตรฐาน GAqP

 4) องค์ความรู้ที่ถ่ายทอดสู่เกษตรกร

     4.1) ความรู้ด้านเทคนิค

• การออกแบบบ่อเลี้ยงผำ (บ่อซีเมนต์ บ่อพลาสติก หรือบ่อดิน)
• การใช้ระบบกรองน้ำหมุนเวียนและการเติมออกซิเจน
• สูตรการเสริมสารอาหารเพื่อเพิ่มโปรตีน

    4.2) ความรู้ด้านมาตรฐาน

• หลักการ GAqP
• ข้อกำหนดการตรวจสอบย้อนกลับ
• ข้อกำหนดด้านสุขลักษณะและความปลอดภัย

    4.3) ความรู้ด้านการจัดการฟาร์ม

• การวางแผนการผลิต (Production Planning)
• การบริหารจัดการบุคลากรในฟาร์ม
• การตลาดและการแปรรูปผลิตภัณฑ์

1.) การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านเทคโนโลยีการผลิต การเพาะเลี้ยงผำที่มีประสิทธิภาพภายใต้สภาวะที่เหมาะสม และการใช้ประโยชน์จากผำเพื่อเพิ่มมูลค่าเชิงพาณิชย์

การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านเทคโนโลยีการผลิตและการเพาะเลี้ยงผำ (Wolffiaspp.) เป็นกระบวนการสำคัญในการยกระดับศักยภาพของเกษตรกรและผู้ประกอบการ ให้สามารถผลิตผำได้อย่างมีประสิทธิภาพ สอดคล้องกับมาตรฐานด้านความปลอดภัยทางอาหารและความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม การดำเนินการครอบคลุมตั้งแต่การคัดเลือกสายพันธุ์ การออกแบบระบบเพาะเลี้ยงที่เหมาะสม การควบคุมคุณภาพน้ำและสารอาหาร การป้องกันและจัดการโรค-ศัตรูพืช รวมถึงการใช้ ระบบหมุนเวียนน้ำอัตโนมัติ (Recirculating Aquaculture System: RAS) ผ่านการจัดเรียงโมเลกุลน้ำใหม่ด้วยระบบไฮโดรโฟร์ เพื่อให้ได้ผลผลิตที่มีคุณภาพสม่ำเสมอและมีต้นทุนการผลิตที่เหมาะสม

สภาวะที่เหมาะสมต่อการเพาะเลี้ยงผำประกอบด้วยปัจจัยหลัก ได้แก่ อุณหภูมิน้ำในช่วง      25–32°C ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) อยู่ระหว่าง 6.5–7.5 ปริมาณออกซิเจนละลายน้ำเพียงพอ และการจัดการแสงอย่างเหมาะสมเพื่อส่งเสริมการสังเคราะห์แสง การควบคุมปริมาณสารอาหารในระบบ เช่น ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และจุลธาตุอื่น ๆ ต้องอยู่ในระดับสมดุลเพื่อให้ผำเจริญเติบโตได้เต็มศักยภาพ นอกจากนี้ การป้องกันการปนเปื้อนจากแหล่งน้ำภายนอก และการใช้แหล่งน้ำสะอาดที่ผ่านการกรองฆ่าเชื้อ ยังเป็นหัวใจสำคัญของการเพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์ ในด้านการใช้ประโยชน์ ผำมีคุณค่าทางโภชนาการสูง โดยเฉพาะปริมาณโปรตีนที่มากกว่า 30-40% ของน้ำหนักแห้ง และยังอุดมด้วยกรดอะมิโนจำเป็น กรดไขมันโอเมก้า วิตามิน และแร่ธาตุ การเพิ่มมูลค่าเชิงพาณิชย์สามารถทำได้หลากหลายรูปแบบ เช่นการถ่ายทอดองค์ความรู้จึงควรครอบคลุมทั้งภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติ โดยมีการฝึกอบรมภาคสนาม การสาธิตการใช้อุปกรณ์และระบบเพาะเลี้ยง การให้คำปรึกษาเชิงลึก รวมถึงการพัฒนาศักยภาพด้านการตลาด เพื่อให้เกษตรกรสามารถต่อยอดจากการผลิตสู่การสร้างรายได้อย่างยั่งยืน พร้อมรับมือกับการแข่งขันในตลาดทั้งในประเทศและต่างประเทศ โดยทางคณะนักวิจัยได้ทำนำเอาเทคโนโลยีและนวัตกรรมที่ได้คิดค้นและพัฒนาการเลี้ยงผำให้สอดคล้องกับมาตรฐาน GAqPการเพาะเลี้ยงผำที่มีประสิทธิภาพภายใต้สภาวะที่เหมาะสม