วันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2568 ดำเนินงานจัดกิจกรรม สรุปผลโครงการร่วมกับผู้นำชุมชน 4ตำบล ตำบลผักตบ อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี ตำบลอุ่มจาน

ตำบลนาม่วง จังหวัดอุดรธานี ตำบลโคกม่วง อำเภอโนนสังข์ จังหวัดหนองบัวลำภู

พร้อมแนวทางการขยายองค์ความรู้ เทคโนโลยีการแปรรูปลงสู่พื้นชุมชนต้นแบบ

          1. บทนำโครงการคลินิกเทคโนโลยี

          โครงการคลินิกเทคโนโลยีด้านการถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีการแปรรูป “ข้าวเคลือบสารสกัดขมิ้นชัน” และ “ชาข้าวหอมผสมสารสกัดขมิ้นชัน” มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อยกระดับมูลค่าเพิ่มของผลผลิตข้าวในชุมชน สร้างผลิตภัณฑ์แปรรูปที่มีเอกลักษณ์ ตอบโจทย์ตลาดสุขภาพ และเสริมรายได้แก่เกษตรกรและกลุ่มวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่เป้าหมาย

          โดยอาศัยกลไก “คลินิกเทคโนโลยี” ในการนำองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไปเชื่อมโยงกับภูมิปัญญาท้องถิ่น พัฒนาทักษะการผลิต การควบคุมคุณภาพ และการออกแบบบรรจุภัณฑ์ให้ได้มาตรฐาน สามารถต่อยอดสู่การจำหน่ายเชิงพาณิชย์ในระดับชุมชน จังหวัด และออนไลน์ได้ในระยะต่อไป

          2. กระบวนการถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิต

          2.1 เทคโนโลยีการผลิตข้าวเคลือบสารสกัดขมิ้นชัน

1. การเตรียมวัตถุดิบ

• คัดเลือกข้าวหอมมะลิ/ข้าวคุณภาพดีของชุมชน

• เตรียมเหง้าขมิ้นชันสด/แห้งสำหรับการสกัด

2. กระบวนการสกัดสารสำคัญจากขมิ้นชัน

• แนะนำหลักการสกัดสารกลุ่มเคอร์คูมิน (Curcumin)

• การเลือกตัวทำละลายและอัตราส่วนที่เหมาะสม

• การกรองและการทำให้เข้มข้นเพื่อให้ได้สารสกัดที่มีสี กลิ่น และความคงตัวที่ดี

3. การเคลือบข้าวด้วยสารสกัดขมิ้นชัน

• การเตรียมสารละลายเคลือบ (สารสกัดขมิ้นชันผสมสารช่วยยึดเกาะ เช่น มอลโทเด็กซ์ตริน/กัม ฯลฯ)

• ขั้นตอนการพ่น/คลุกเคลือบข้าวให้กระจายตัวสม่ำเสมอ

• การอบแห้งด้วยอุณหภูมิและเวลาที่เหมาะสมเพื่อลดความชื้นและรักษาสี–กลิ่นของขมิ้นชัน

4. การควบคุมคุณภาพเบื้องต้น

• การตรวจสอบความชื้นของข้าวเคลือบ

• การประเมินสี กลิ่น รสชาติจากคณะกรรมการชุมชน

• การเก็บรักษาและอายุการเก็บ

          2.2 เทคโนโลยีการผลิตชาข้าวหอมผสมสารสกัดขมิ้นชัน

                   1. การเตรียมวัตถุดิบสำหรับชาข้าว

• การคั่วข้าวหอมให้ได้กลิ่นหอมเฉพาะตัว (ควบคุมเวลาและอุณหภูมิ)

• การเตรียมผงสารสกัดขมิ้นชันให้เหมาะกับการผสม

                   2. การออกแบบสูตรผสม

• สัดส่วนระหว่างข้าวคั่วและสารสกัดขมิ้นชัน เพื่อให้ได้กลิ่นและรสชาติที่กลมกล่อม

• อาจผสมสมุนไพรอื่นในท้องถิ่น (เช่น ตะไคร้ กระเจี๊ยบ ใบเตย) ตามศักยภาพของแต่ละชุมชน

3. กระบวนการบรรจุเป็นซองชา

• การเลือกวัสดุถุงชาและบรรจุภัณฑ์ภายนอกที่เหมาะสม

• หลักสุขาภิบาลและ GMP ขั้นต้นในการผลิตในระดับชุมชน

4. การสร้างอัตลักษณ์ผลิตภัณฑ์

• การออกแบบชื่อแบรนด์ โลโก้ และฉลากที่สื่อถึงความเป็นชุมชน

• การระบุข้อมูลโภชนาการ/สรรพคุณที่ถูกต้อง ไม่เกินจริง และเป็นไปตามข้อกำหนดของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

          3. สรุปผลโครงการร่วมกับผู้นำชุมชน 4 ตำบล

          การดำเนินงานโครงการได้ประสานความร่วมมือกับผู้นำชุมชน อปท. และกลุ่มเกษตรกร/วิสาหกิจชุมชนใน 4 ตำบลหลัก ได้แก่

1. ตำบลผักตบ อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี

• มีการคัดเลือกกลุ่มเกษตรกรปลูกข้าวคุณภาพดีเข้าร่วมฝึกอบรม

• พัฒนากระบวนการแปรรูปข้าวเคลือบสารสกัดขมิ้นชันเป็นผลิตภัณฑ์ต้นแบบ โดยใช้ข้าวจากแปลงของชุมชนเอง

• ผู้นำชุมชนและตัวแทนกลุ่มแม่บ้านได้เข้าร่วมในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การเรียนรู้สูตร การทดลองผลิต ไปจนถึงการประเมินรสชาติและบรรจุภัณฑ์

2. ตำบลอุ่มจาน จังหวัดอุดรธานี

• เน้นการถ่ายทอดองค์ความรู้เรื่องการสกัดขมิ้นชันและการควบคุมคุณภาพวัตถุดิบสมุนไพร

• เกิดกลุ่มแกนนำด้านสมุนไพรที่มีศักยภาพในการจัดหาขมิ้นชันและเตรียมสารสกัดให้กับตำบลใกล้เคียง

• ผู้นำชุมชนร่วมกันวางแผนการจัดตั้ง “จุดสาธิตการสกัดสมุนไพรระดับชุมชน” เพื่อใช้เป็นฐานเรียนรู้ถาวร

3. ตำบลนาม่วง จังหวัดอุดรธานี

• มุ่งเน้นการพัฒนาผลิตภัณฑ์ “ชาข้าวหอมผสมสารสกัดขมิ้นชัน” เป็นหลัก

• มีการทดลองปรับสูตรหลายรอบจนได้รสชาติที่เป็นที่ยอมรับของกลุ่มเป้าหมายในพื้นที่

• ผู้นำชุมชนร่วมกำหนดแนวทางการเชื่อมโยงผลิตภัณฑ์กับกิจกรรมท่องเที่ยวชุมชน เช่น เป็นเครื่องดื่มต้อนรับนักท่องเที่ยว/ของที่ระลึกประจำตำบล

4. ตำบลโคกม่วง อำเภอโนนสังข์ จังหวัดหนองบัวลำภู

• ใช้จุดแข็งด้านพื้นที่เกษตรกรรมและวิสาหกิจชุมชนเดิม มาต่อยอดเป็นฐานการผลิตทั้งข้าวเคลือบขมิ้นชันและชาข้าวหอม

• มีการออกแบบบรรจุภัณฑ์ร่วมกันระหว่างทีมโครงการกับเยาวชนในชุมชน เพื่อให้ภาพลักษณ์ทันสมัยและดึงดูดตลาดออนไลน์

• ผู้นำชุมชนสนับสนุนการวางแผนด้านการตลาดในระดับอำเภอ/จังหวัด และเริ่มทดลองจำหน่ายในงานแสดงสินค้าและตลาดนัดชุมชน

ภาพรวมผลสำเร็จ

• ชุมชนมีความเข้าใจในกระบวนการแปรรูปข้าวและสมุนไพรอย่างเป็นระบบ

• เกิดผลิตภัณฑ์ต้นแบบอย่างน้อย 2 รายการ (ข้าวเคลือบสารสกัดขมิ้นชัน และชาข้าวหอมผสมสารสกัดขมิ้นชัน) ในแต่ละพื้นที่

• มีแกนนำชุมชนและกลุ่มแม่บ้าน/วิสาหกิจชุมชนที่สามารถสาธิตและถ่ายทอดต่อได้เอง

• เริ่มเห็นโอกาสในการสร้างรายได้เสริมจากการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ในระดับท้องถิ่น

          4. แนวทางการขยายองค์ความรู้และเทคโนโลยีการแปรรูปสู่ชุมชนต้นแบบ

1. สร้าง “ศูนย์เรียนรู้ต้นแบบ” ระดับตำบล/กลุ่มตำบล

• คัดเลือก 1–2 ชุมชนที่มีความพร้อมสูงในแต่ละจังหวัดเป็น “ชุมชนต้นแบบด้านการแปรรูปข้าวและสมุนไพร”

• จัดทำคู่มือการผลิตแบบง่าย (เอกสาร/คลิปวิดีโอ) ไว้ประจำศูนย์

• จัดรอบการฝึกอบรมและศึกษาดูงานให้ชุมชนใกล้เคียงเข้ามาเรียนรู้

2. พัฒนามาตรฐานการผลิตและคุณภาพสินค้า

• ส่งเสริมให้กลุ่มวิสาหกิจชุมชนปรับขั้นตอนการผลิตให้สอดคล้องกับหลักสุขาภิบาลและมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง

• ร่วมมือกับหน่วยงานรัฐ/สถาบันการศึกษาในการตรวจวิเคราะห์คุณภาพผลิตภัณฑ์ (ความชื้น สารสำคัญ ความปลอดภัยเบื้องต้น)

• จัดทำแนวปฏิบัติ (SOP) ที่ชุมชนเข้าใจง่าย ใช้ได้จริง

3. เชื่อมโยงการตลาดและภาพลักษณ์ผลิตภัณฑ์ชุมชน

• สร้างแบรนด์ชุมชนที่สะท้อนเอกลักษณ์ของแต่ละพื้นที่ แต่ยังคงเรื่องราวร่วมกันของ “ข้าวและขมิ้นชันเพื่อสุขภาพ”

• ทดลองช่องทางจำหน่ายทั้งในงาน OTOP ตลาดชุมชน ร้านของฝาก และช่องทางออนไลน์

• สนับสนุนการเล่าเรื่องราว (Storytelling) เช่น เรื่องราวชาวนา วิธีการปลูกข้าว ขมิ้นชันอินทรีย์ และกระบวนการแปรรูปสะอาด ปลอดภัย

4. พัฒนาเครือข่ายเกษตรกร–แปรรูป–การตลาด

• เชื่อมโยงเกษตรกรผู้ปลูกข้าวและขมิ้นชันกับกลุ่มแปรรูปให้เป็นเครือข่ายเดียวกัน

• กำหนดปริมาณการผลิตและตารางการจัดส่งวัตถุดิบให้เหมาะสม ลดปัญหาวัตถุดิบขาดช่วง

• ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างตำบลผักตบ อุ่มจาน นาม่วง และโคกม่วง เพื่อให้เทคโนโลยีและประสบการณ์กระจายตัวอย่างทั่วถึง

5. ต่อยอดงานวิจัยและนวัตกรรมร่วมกับสถาบันการศึกษา

• พัฒนาสูตรผลิตภัณฑ์ใหม่ ๆ เช่น ข้าวเคลือบสมุนไพรหลายชนิด ชาเบลนด์สมุนไพรเพื่อสุขภาพเฉพาะกลุ่ม

• ศึกษาความคงตัวของสารสำคัญในผลิตภัณฑ์ เพื่อยกระดับไปสู่มาตรฐานที่สูงขึ้น

• ร่วมกันออกแบบบรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและเหมาะกับการขนส่งทางไกล

          5. ข้อเสนอแนะสำหรับระยะต่อไป

• ควรมีการติดตามและประเมินผลด้านเศรษฐกิจของครัวเรือนและกลุ่มวิสาหกิจชุมชนอย่างต่อเนื่อง เพื่อสะท้อนให้เห็นรายได้ที่เพิ่มขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม

• เสริมบทบาทของเยาวชนในชุมชนให้เข้ามาช่วยด้านการขายออนไลน์ การออกแบบสื่อประชาสัมพันธ์ และการพัฒนาบรรจุภัณฑ์

• เสนอให้บูรณาการโครงการกับแผนพัฒนาท้องถิ่นขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในทั้ง 4 ตำบล เพื่อให้การสนับสนุนงบประมาณและกิจกรรมต่อเนื่องเป็นไปอย่างยั่งยืน

วันที่ 10 กรกฎาคม 2568 ดำเนินงานโครงการคลินิกเทคโนโลยีเรื่อง ข้าวสุขภาพลดน้ำตาลในเลือดจากสารสกัดขมิ้นชัน กิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการพัฒนาวัสดุบำรุงดินจากเศษวัชพืชในชุมชน เพื่อยกระดับคุณภาพแปลงข้าวอินทรีย์สู่ผลิตภัณฑ์ข้าวสุขภาพและชาข้าวหอมมาตรฐานพร้อมโมเดลธุรกิจเพื่อสังคมเน้นการใช้ต้นทุนท้องถิ่นอย่างวัชพืชและอินทรียวัตถุผลิตวัสดุบำรุงดิน เพื่อยกระดับผลผลิตข้าวอินทรีย์ให้มีคุณภาพสูง รองรับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าวสุขภาพ (เช่น ข้าวกล้อง ข้าวงอก) และชาข้าวหอม พร้อมผลักดันเข้าสู่มาตรฐานและตลาดสุขภาพทั้งในและต่างประเทศณ เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรและสมุนไพรไทย
รหัสทะเบียน 4-41-25-01/2-0010 ตำบลนาม่วง อำเภอประจักษ์ศิลปาคม จังหวัดอุดรธานี โดยมีเกษตรกรผู้เข้าร่วมกิจกรรม จำนวน 15 คน

วันที่ 12 กรกฎาคม 2568 ดำเนินงานโครงการคลินิกเทคโนโลยีเรื่อง ข้าวสุขภาพลดน้ำตาลในเลือดจากสารสกัดขมิ้นชันกิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการการเตรียมวัตถุดิบและสารสกัดขมิ้นชันเพื่อแปรรูปและถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตข้าวสุขภาพเคลือบสารสกัดจากขมิ้นชันเพื่อลดน้ำตาลในกระแสเลือดณ เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรและสมุนไพรไทย รหัสทะเบียน 4-41-25-01/2-0010 ตำบลนาม่วง อำเภอประจักษ์ศิลปาคม
จังหวัดอุดรธานีโดยมีเกษตรกรผู้เข้าร่วมกิจกรรม จำนวน 15 คน

วันที่ 11 กรกฎาคม 2568 ดำเนินงานโครงการคลินิกเทคโนโลยีเรื่อง ข้าวสุขภาพลดน้ำตาลในเลือดจากสารสกัดขมิ้นชัน กิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการผลิตถ่านชีวภาพอัดเม็ดและจุลินทรีย์สังเคราะห์แสงเพื่อเสริมคุณภาพนาข้าวอินทรีย์สำหรับพัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าวสุขภาพและชาข้าวหอมปลอดภัย พร้อมการตรวจสอบมาตรฐานวัตถุดิบสู่ธุรกิจเพื่อสังคม ณ เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรและสมุนไพรไทย รหัสทะเบียน 4-41-25-01/2-0010
ตำบลนาม่วง อำเภอประจักษ์ศิลปาคม จังหวัดอุดรธานี โดยมีเกษตรกรผู้เข้าร่วมกิจกรรม จำนวน 15 คน

วันที่ 13 กรกฎาคม 2568 ดำเนินงานโครงการคลินิกเทคโนโลยีเรื่อง ข้าวสุขภาพลดน้ำตาลในเลือดจากสารสกัดขมิ้นชัน กิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตชาข้าวหอมผสมสารสกัดขมิ้นชันเพื่อลดภาวะน้ำตาลในเลือด พร้อมยกระดับสู่มาตรฐาน Primary GMP ในกลุ่มวิสาหกิจชุมชน ณ เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนศูนย์เรียนรู้เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรและสมุนไพรไทย รหัสทะเบียน 4-41-25-01/2-0010 ตำบลนาม่วง อำเภอประจักษ์ศิลปาคม
จังหวัดอุดรธานี โดยมีเกษตรกรผู้เข้าร่วมกิจกรรม จำนวน 15 คน

วันที่ 28- 29 มิถุนายน 2568 ได้ดำเนินกิจกรรมดังนี้

1.สำรวจแปลงข้าวในพื้นที่และทดสอบหาปริมาณสารจากแปลงข้าวและแปลงขมิ้นชัน

สำรวจและประชุมหารือกับผู้นำชุมชนกลุ่มนาแปลงใหญ่พื้นที่ตำบลอุ่มจานและกลุ่มวิสาหกิจชุมชนแปรรูปสมุนไพรอินทรีย์

2.ส่งเสริมการทำแปลงข้าวอินทรีย์จากต้นทุนชุมชนโดยใช้เศษวัชพืชมาผลิตเป็นวัสดุบำรุงดินและถ่านชีวภาพร่วมกับการขยายเชื้อจุลินทรีย์สังเคาะแสงเพื่อใช้ในนาข้าวโดยการจัดทำfocus group ร่วมกับผู้นำชุมชนและกลุ่มวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่โครงการ